65. rocznica powstania Narodowych Sił Zbrojnych

Rozkaz o powołaniu Narodowych Sił Zbrojnych wydał 20 września 1942 roku pierwszy komendant główny NSZ, płk Ignacy Oziewicz ps. "Czesław". Proces formowania NSZ rozpoczął jednak faktycznie w lipcu 1942 roku, kiedy nastąpił rozłam w Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) i Stronnictwie Narodowym na tle scalenia NOW z Armią Krajową (AK).

NSZ powstały w wyniku połączenia Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy i części NOW. W skład NSZ weszły także: Narodowo- Ludowa Organizacja Wojskowa, Polski Obóz Narodowo- Syndykalistyczny, Zakon Odrodzenia Polski, Zbrojne Pogotowie Narodu, Legion Unii Narodów Słowiańskich, Narodowa Konspiracja Niepodległości oraz częściowo: Konfederacja Zbrojna, Organizacja Wojskowa "Wilki", Bojowa Organizacja "Wschód", Polska Organizacja Zbrojna, Polskie Wojska Unijne, Korpus Obrońców Polski, Załoga Partyzantów Wojskowych, Związek Kobiet Czynu, Młody Nurt oraz część lokalnych struktur AK.

Polityczne zwierzchnictwo nad NSZ sprawowała Tymczasowa Narodowa Rada Polityczna (TNRP). Organizacja powołała również Służbę Cywilną Narodu, która pełniła rolę podziemnego zalążka cywilnej administracji państwowej. Struktura organizacyjna NSZ uwzględniała przedwojenny podział administracyjny Polski, obejmowała jednak także tereny należące przed 1939 rokiem do Niemiec.

Całość obszaru podzielono na 6 inspektoratów. Obejmowały one 17 okręgów, te zaś podzielone były na obwody (z uwagi na rozległość terenu istniały także podokręgi). Najmniejszymi komórkami terenowymi były powiaty i placówki. Na ich szczeblu istniały komendy na czele z komendantami okręgowymi i powiatowymi.

 

Do celów programowych NSZ zawartych w Deklaracji Narodowych Sił Zbrojnych z lutego 1943 roku należały: walka o niepodległość Polski i jej odbudowę z granicą wschodnią sprzed 1939 roku, a zachodnią na linii rzek Odry i Nysy Łużyckiej (tzw. koncepcja marszu na zachód), przebudowa systemu sprawowania władzy (wzmocnienie pozycji prezydenta i senatu), decentralizacja organów administracji, wzmocnienie pozycji rodziny, edukacja oparta na katolickich zasadach etycznych, ograniczona reforma rolna i oparcie gospodarki na własności prywatnej.

NSZ cechował wrogi stosunek do podziemia komunistycznego. Narodowe Siły Zbrojne występowały zarówno przeciwko faszystowskim Niemcom, jak i sowieckiej Rosji, którą po klęsce wojsk niemieckich pod Stalingradem uznano za głównego wroga. NSZ była zarazem przeciwko idei zorganizowania powszechnego powstania antyniemieckiego. Uznawała jednak Rząd na Uchodźstwie z siedzibą w Londynie.

Utworzenie NSZ zostało wrogo przyjęte, gdyż komplikowało prowadzoną przez AK akcję scaleniową. Pomimo to wkrótce rozpoczęły się rozmowy pomiędzy organizacjami w sprawie podjęcia współpracy wojskowej.

Komendant główny NSZ, płk Ignacy Oziewicz był zwolennikiem takiego współdziałania pod warunkiem zachowania autonomii wewnętrznej przez NSZ. Natomiast komendant główny AK, gen. Stefan Rowecki ps. "Grot", żądał całkowitego podporządkowania NSZ strukturom AK. Rozmowy przerwano jednak w związku z aresztowaniem przez Niemców obu komendantów.

Nowym komendantem głównym NSZ w lipcu 1943 roku został płk Tadeusz Kurcyusz, sprzeciwiający się scaleniu z AK. Od jesieni rozpoczęła się kolejna runda rozmów scaleniowych. Strona NSZ-owska przygotowała pisma do władz w Londynie, prosząc o przejęcie spraw scaleniowych. AK odmówiło jednak jego przesłania. Nowy komendant główny AK, gen. Tadeusz Komorowski ps. "Bór", polecił przerwać przedłużające się pertraktacje, wyznaczając 15 października jako ostateczny termin podporządkowania się NSZ. Ponieważ żądanie to odrzucono, gen. Komorowski wydał 9 listopada 1943 roku rozkaz potępiający NSZ.

W styczniu 1944 roku rozmowy scaleniowe z AK podjął sekretarz generalny TNRP Zbigniew Stypułkowski. 7 marca 1944 roku podpisano umowę scaleniową. Na jej mocy oddziały NSZ miały pozostać jako zwarte jednostki w składzie oddziałów partyzanckich AK. 31 marca 1944 roku gen. Komorowski wydał rozkaz w sprawie scalenia, zawierający m.in. zatwierdzenie płk Kurcyusza jako komendanta głównego NSZ oraz mianowanie go pełnomocnikiem ds. scalenia NSZ.

Przez półtora miesiąca umowa scaleniowa była przestrzegana. Jednak członkowie Grupy "Szańca" dokonali tzw. "wewnętrznego zamachu stanu", wykorzystując śmierć płk. Kurcyusza i przejmując władzę w NSZ.

Tymczasem komendant główny AK, gen. Komorowski, wyznaczył 2 maja 1944 roku według hierarchii funkcyjnej płk. Wacława Świecińskiego na stanowisko pełnomocnika ds. scalenia NSZ. Po jego rezygnacji mianowano na tę funkcję ppłk Albina Raka ps. "Lesiński". W rezultacie rozłam w NSZ stał się faktem. Odtąd funkcjonowały dwie odrębne organizacje: NSZ-AK, podporządkowane AK oraz NSZ-ZJ, zachowujące niezależność. Gen. Komorowski, poinformował 12 czerwca 1944 roku naczelnego wodza o zerwaniu scalenia przez NSZ, co spowodowało napiętnowanie przez najwyższe władze wojskowe i cywilne.

W lipcu 1943 roku w obliczu nasilenia działań komunistycznego podziemia niektóre oddziały NSZ podjęły walki z Gwardią Ludową. Na początku 1944 roku, wskutek szybkich postępów Armii Czerwonej, KG NSZ opracowała wytyczne nakazujące przerzucenie wszystkich sił NSZ na tereny zajęte przez aliantów zachodnich, unikając walk zarówno z Sowietami, jak i Niemcami. W tym celu planowano utworzyć 3 grupy operacyjne ziem: południowo-wschodnich, centralnych oraz północno- wschodnich.

Komenda Główna NSZ występowała przeciwko powstaniu w Warszawie, jako koncepcji bez szans na zwycięstwo, jednak po jego wybuchu, wszystkie oddziały wzięły w nim udział. Podczas walk doszło do porozumienia obu odłamów NSZ i oddziały NSZ-ZJ podporządkowały się operacyjnie dowództwu Okręgu Warszawa-miasto NSZ-AK. Ogółem w powstaniu wzięło udział od ok. 800 do 2 tys. żołnierzy NSZ obu odłamów.

W listopadzie 1944 roku większość oddziałów NSZ została podporządkowana NOW i przekształcona w Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW). NZW liczyło 2-4 tys. żołnierzy i prowadziło działania zbrojne przeciw NKWD i UB oraz oddziałom UPA. W 1947 roku doszło do rozbicia większości grup NZW, nieliczne oddziały działały jeszcze do połowy lat 50.

Narodowe Siły Zbrojne w czasie okupacji liczyły według różnych danych od 70 tys. (w październiku 1943 72,5 tys.) do 100 tys. ludzi.

AKN, PAP - Nauka w Polsce

Źródło: Nauka w Polsce.