Organizatorzy ZŻNSZ zdawali sobie doskonale sprawę, że jednym z pierwszych działań musi być dotarcie do żyjących jeszcze członków-żołnierzy NSZ z okresu okupacji niemieckiej i sowieckiej. Przedstawiony wówczas statut zawierał rozwiązania zapewniające powstawanie struktur organizacyjnych skupiających jak największą liczbę żyjących żołnierzy oraz przeprowadzenie możliwie sprawnego systemu weryfikacyjnego potrzebnego do włączenia związku w nurt życia kombatanckiego w kraju w ramach obowiązujących przepisów.

Do najważniejszych zadań należało zalegalizowanie związku, jego rozbudowa (gdyż tylko odpowiednio liczny związek mógł znacząco oddziaływać na przebudowujący się ruch kombatancki oraz zapewnić członkom uprawnienia kombatanckiej należne weteranom II wojny światowej walczącym w ramach armii Polskiego Państwa Podziemnego), uświadamianie społeczeństwu, jaką rolę odegrały NSZ w okresie okupacji niemieckiej i sowieckiej w walce o niepodległą Polskę, oraz demaskowanie skutków niesłychanej, oszczerczej propagandy komunistycznej z okresu PRL. Realizacja tylko tych celów wymagała stworzenia organizacji o silnych strukturach centralnych i szeroko rozbudowanych agendach terenowych.

 

Głównym zadaniem struktur terenowych było wyszukiwanie dawnych żołnierzy i włączanie ich w szeregi związku. I tak na terenie kraju powstało wkrótce 18 okręgów, które - w zależności od potrzeb - powoływały podległe sobie koła. Struktura organizacyjna zarządów okręgów w zasadzie odpowiadała strukturze zarządu głównego, a ich kompetencje ograniczone były do terenu ich działania.

Ówczesne przepisy administracyjne wymagały, aby wszelkie wystąpienia kombatantów do władz administracyjnych były poświadczane przez zarządy główne związków kombatanckich. Dlatego należało powołać odpowiednie komisje weryfikacyjne np. do spraw uzyskiwania uprawnień kombatanckich, ds. odznaczeń, awansów i weryfikacji stopni wojskowych. Ze względu na poważne braki dokumentacji archiwalnej, opierano się głównie na zeznaniach świadków, które były łatwiejsze do weryfikacji w danym środowisku. Nie było możliwości powołania jednej komisji dla całego kraju i zagranicy. W celu uwzględnienia wymagań administracyjnych, powołano w każdym okręgu minimum trzyosobową komisję weryfikacyjną, która na podstawie znajomości swego środowiska opiniowała wymagane oświadczenia petentów i przedstawiała je w zarządzie głównym, gdzie wydzielono specjalną komórkę pod przewodnictwem wiceprezesa zarządu głównego. W ten sposób zapewniono przynajmniej dwustopniowy system opiniodawczo-kontrolny. Aby stało się zadość ówczesnym wymaganiom administracyjnym, członkowie komisji weryfikacyjnych działających w okręgach oficjalnie byli członkami komisji weryfikacyjnej zarządu głównego. Kompetencje komisji okręgowych ograniczały się tylko do terenu działania okręgu.

Podstawowym utrudnieniem w działalności struktur terenowych (tak jak i centralnych) była szczupła kierowniczo-wykonawcza baza kadrowa, która zmniejszała się z upływem lat. Niech przykładem będzie fakt, że z powołanego w 1990 roku zarządu głównego żyje obecnie tylko jeden członek tego zarządu. Z biegiem czasu zmieniały się również najpilniejsze zadania. Praktycznie zostały wykonane i zakończone działania związane z uzyskiwaniem uprawnień kombatanckich, przyznawaniem odznaczeń z okresu wojny, weryfikacji stopni wojskowych. W fazie końcowej jest akcja upamiętniająca czyny i ludzi z okresu walk. Zbudowany został autorytet związku w kraju i za granicą, zapoczątkowano ruch wydawniczy, a najważniejsze - przywrócono prześladowanym żołnierzom ich poczucie godności i przekonanie, że w okresie swojej młodości walczyli za słuszną sprawę i dziś z dumą mogą powiedzieć: "byłem żołnierzem Narodowych Sił Zbrojnych".

Związek potrafił zająć czołowe miejsce w krajowym ruchu kombatanckim. Związek jest reprezentowany od początku w Radzie Kombatanckiej przy Kierowniku Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, prezes związku jest członkiem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, był również członkiem Rady do spraw Kombatantów przy Prezydencie RP (obecnie takie gremium nie istnieje). Związek jest wiodącym aktywnym członkiem Porozumienia Kombatanckich Organizacji Niepodległościowych. Zostało podpisane porozumienie o współpracy ze Światowym Związkiem Żołnierzy AK. Braliśmy aktywny udział w działaniach zmierzających do powołania Federacji Stowarzyszeń Weteranów Walk o Niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej, której jesteśmy członkiem-założycielem. Prezes związku jest również członkiem Rady Nadzorczej Fundacji Polskiego Państwa Podziemnego. Okręgi także włączyły się czynnie do życia kombatanckiego na swoim terenie. Nasi przedstawiciele brali czynny udział w pracach weryfikacyjnych członków dawnego ZBoWiD na terenie całego kraju.

Mimo trudności kadrowych i finansowych zapoczątkowano dobrze rozwijającą się działalność wydawniczą na szczeblu centralnym i w terenie.

10 maja 2002 roku napisałem list do członków Związku Żołnierzy NSZ, w którym skrótowo przedstawiłem sytuację, zaistniałą głównie z powodu kurczącej się kadry, która mogłaby efektywnie działać i sprostać zadaniom, jakie sobie stawiamy. Jedyne realne rozwiązanie to reorganizacja związku i pozyskanie do dalszych działań młodych społeczników. Problemy, które aktualnie stoją przed związkiem - w kilku obszarach działania - pozwolę sobie przedstawić w załączniku.

Obecna struktura organizacyjna i kadra związku nie mogą zapewnić realizacji tych zadań. Wydaje się, że sprawne terenowe zespoły kierowniczo-koordynujące powinny mieć rozpoznanie interesujących związek problemów na obszarze swojego działania, informować o NSZ i związku, uczestniczyć w lokalnych poczynaniach, w których pożądana jest reprezentacja związku, inicjować takie poczynania, wyszukiwać i pozyskiwać osoby do pracy w zespołach organizowanych na szczeblu krajowym oraz dokumentować pracę oddziałów terenowych.

Na szczeblu centralnym należy powołać zespoły tematyczne, w skład których wchodziliby reprezentanci mający odpowiednie kwalifikacje z całego kraju i zagranicy. Całością powinien kierować zespół (zarząd główny) z siedzibą w Warszawie, mający do dyspozycji odpowiednie środki techniczne. Zespół taki powinien być powoływany przez gremium (rada naczelna) pochodzące z wyborów. Wymaga to gruntownego przeredagowania statutu i powtórną jego rejestrację. Przedstawieniem projektu nowego statutu oraz dokonaniem jego rejestracji powinna zająć się komisja złożona z kompetentnych osób. Komisję tę powołają formalnie statutowe władze istniejącego jeszcze teraz związku.

Na najbliższym (późna jesień) statutowym zjeździe delegatów powinien zostać przyjęty nowy statut oraz wybrane - zgodnie z nowym statutem - gremium z odpowiednimi uprawnieniami: np. rada naczelna (rada związku), główna komisja rewizyjna i sąd koleżeński itp. Wydaje się, że musi być też przedyskutowana sprawa prezesa związku. Może tę funkcję połączyć z przewodnictwem rady naczelnej, która powoływałaby zarząd główny i jego przewodniczącego. Teoretycznie można opracować wiele modeli administrowania związkiem ale wszystko jest uzależnione od liczby i zapału osób, których uda się pozyskać do współpracy.

Bohdan Szucki - prezes Związku Żołnierzy NSZ
Lublin, 26 czerwca 2002 roku

 

Załącznik

Projekt niektórych zmian w strukturze związku

  1. Rada Naczelna (Rada Związku) - wybierana przez walne zebranie, z uprawnieniami powoływania organów wykonawczych
  2. Główna Komisja Rewizyjna - wybierana przez walne zebranie
  3. Sąd Koleżeński - wybierany przez walne zebranie
  4. Zarząd Główny (zespół koordynująco-zarządzający) - powoływany przez Radę Naczelną
  5. Komisja wydawnicza
  6. Komisja historyczna
  7. Komisja ds. współpracy z młodzieżą
  8. Komisja reagująca na doniesienia mediów
  9. Komisja finansowa

Kierunki działania

  • Sprawy socjalne
  • Współpraca z młodzieżą (szkoły, harcerstwo)
  • Działalność wydawnicza
  • Redagowanie witryny internetowej
  • Kontakty oficjalne z władzami, instytucjami, organizacjami kombatanckimi
  • Kontakty z mediami
  • Współpraca z Kościołem katolickim - kapelani
  • Udział w uroczystościach ogólnopolskich i lokalnych
  • Upamiętnianie - tablice, pomniki, cmentarze, groby
  • Archiwizacja dorobku Związku na wszystkich szczeblach
  • Sporządzenie rejestru żołnierzy NSZ na podstawie piśmiennictwa i danych z okręgów.