Droga do Wolności

20 października 2005 r. w Krakowie, w murach Biblioteki Jagiellońskiej otwarto wystawę pt. Droga do wolności - żołnierzy Brygady Świętokrzyskiej Narodowych Sił Zbrojnych. Na wystawie zaprezentowano eksponaty pochodzące z Archiwum Brygady Świętokrzyskiej NSZ, której zasoby wiosną tego roku przekazane zostały Bibliotece Jagiellońskiej przez środowisko żołnierzy NSZ z USA. W zasobach Archiwum znajdują się bezcenne materiały historyczne, dotyczące Brygady Świętokrzyskiej NSZ oraz powojennych losów jej dowódców żołnierzy. Dzięki uprzejmości polskich służb dyplomatycznych oraz przede wszystkim dyrekcji Biblioteki Jagiellońskiej i Fundacji Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, będą teraz pod opieką książnicy najstarszego polskiego uniwersytetu.

W uroczystym otwarciu wystawy wzięli liczny udział żołnierze NSZ z Kraju oraz zagranicy. Wśród kolegów z USA obecny byli Stefan Celichowski ps. "Skalski" i Jerzy Turowski. To dzięki jego osobistemu zaangażowaniu całe przedsięwzięcie przeniesienia Archiwum Brygady Świętokrzyskiej NSZ z USA do Polski zakończyło się sukcesem. Podczas otwarcia wystawy głos zabrali prorektor UJ Władysław Miodunek oraz dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej Zdzisław Pietrzyk. Gości powitali także przemówieniami panowie Stefan Celichowski oraz prezes Związku Żołnierzy NSZ Bohdan Szucki i wiceprezes ZŻNSZ Dawid Zadura.



Sala wystawowa zapełniła się żołnierzami NSZ oraz młodzieżą. Nad ekspozycją górował baner z symbolem Związku Jaszczurczego. Od tej pory przez równo miesiąc wystawa otwarta była dla wszystkich zainteresowanych. Po zakończeniu oficjalnej części imprezy, w sali konferencyjnej UJ odbyło się spotkanie Związku Żołnierzy NSZ, w czasie którego prezes Związku dr Bohdan Szucki wręczył Medale "Pro Memoria". Odbyła się też dyskusja z udziałem historyka Leszka Żebrowskiego na temat historii NSZ oraz losów środowiska żołnierzy NSZ.

Brygada Świętokrzyska NSZ powstała 11 sierpnia 1944 r. na terenie okręgu radomsko-kieleckiego NSZ. Do stycznia 1945 r. toczyła boje z Niemcami oraz komunistycznymi formacjami zbrojnymi. W styczniu 1945 r. Armia Czerwona rozpoczęła wielką ofensywę w kierunku zachodnim. Pod jej presją Brygada rozpoczęła dramatyczną ewakuację poprzez okupowane przez Niemców obszary Śląska i Czech, zakończoną w maju 1945 r. spotkaniem z oddziałami amerykańskiej armii pod dowództwem gen. G. S. Pattona.

Dawid Zadura

 



Przemówienie Bohdana Szuckiego prezesa Związku Żołnierzy NSZ na uroczystości przekazania do zbiorów Biblioteki Jagiellońskiej archiwum Brygady Świętokrzyskiej - Kraków, 20.10.2005 r.

Szanowni Państwo!

Pragnę wyrazić serdeczne podziękowania środowisku żołnierzy Brygady Świętokrzyskiej, z kontynentu amerykańskiego i z innych krajów zachodnich, za przekazanie archiwum Brygady do Kraju. Pozwolę sobie na wymienienie przynajmniej niektórych organizatorów środowiska żołnierzy NSZ, a szczególnie żołnierzy Brygady Świętokrzyskiej na uchodźstwie. Byli oni siłą sprawczą tych działań, których uwieńczeniem jest między innymi dzisiejsza uroczystość. Oto oni:

Stanisław Bóbr-Tylingo
Stefan Celichowski "Skalski"
Mieczysław Dukalski - "Zapora"
Janusz Deryng
Wojciech Gałązka
Tadeusz Gluziński
Jerzy Gnat-Celiński
Stanisław Korwin-Jaworski
Jerzy Maderski - "Jaxa"
Władysław Marcinkowski - "Jaxa"
Stefan Nowicki
Stefan Poray-Marcinkowski
Nina Reszke-Deryng
Tadeusz Siemiątkowski - "Mazur"
Antoni Szacki - "Bohun"
Maciej Szymański
Jerzy Treliński - "Wycior"
Jerzy Turowski
Leonard Zub-Zdanowicz - "Ząb"
Maria Zub-Zdanowicz - "Fala"
Wacław Żur-Michalski
Antoni Życzyński - "Tolek"

Naturalnie, lista ta jest o wiele dłuższa.

Po zakończeniu działań wojennych w Europie żołnierze NSZ, którzy znaleźli się na Zachodzie, podjęli - w realiach tak zwanego "porządku jałtańskiego" - szlachetne działania mające na celu przygotowanie żołnierzy do normalnego życia cywilnego na obczyźnie. Ten obszar działania Brygady czeka na studia i opracowania.

Gros naszych żołnierzy, co jest oczywiste, pozostało w Kraju będącym pod okupacją sowiecką, która przybrała formę polityczno-administracyjną zwaną PRL. Władze komunistyczne cofnęły wszelkie prawa przynależne weteranom wojny dwom grupom kombatantów, to jest żołnierzom armii polskiej biorącym udział w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r. oraz żołnierzom Narodowych Sił Zbrojnych. Ci ostatni stali się obiektem szczególnie bezwzględnych i okrutnych prześladowań fizycznych, jak i niewybrednych napaści propagandowych. Dopiero w 1990 r. mogliśmy się zorganizować i powołać oficjalny, posiadający osobowość prawną, Związek Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych. Z wielu statutowych zadań związku wymienię tylko niektóre:

  1. Przywrócenie naszym żołnierzom należnych im praw kombatantów-weteranów Wojska Polskiego.
  2. Reaktywowanie i podniesienie do rangi oficjalnego odznaczenia państwowego - Krzyża Narodowego Czynu Zbrojnego ustanowionego w 1944 r.
  3. Rozpoczęcie i kontynuowanie różnych form upamiętniania ludzi i czynów NSZ.
  4. Zorganizowanie własnego wydawnictwa i popieranie badań i publikacji dotyczących NSZ.

W imieniu żołnierzy NSZ, jako prezes Związku Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych, wyrażam gorące słowa podziękowania i szacunku władzom Uniwersytetu Jagiellońskiego, a szczególnie pracownikom Książnicy Jagiellońskiej, jej dyrektorowi Panu prof. Zdzisławowi Pietrzykowi, Fundacji Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, Panu mgr. Adamowi Rolińskiemu, organizatorowi dzisiejszej uroczystości - za przyjęcie tych zbiorów oraz zapewnienie fachowego przechowania, opracowania bibliotecznego i udostępniania zainteresowanym tego naszego dziedzictwa narodowego.

Życzę przyszłym badaczom i innym zainteresowanym, którzy będą korzystali z tych zbiorów, aby w pracy swej wykazywali prawdę i tylko prawdę wynikającą z myśli i walki Brygady, jednego ze zgrupowań wojskowych Narodowych Sił Zbrojnych. Niech jej czyny będą pomocne naszym następcom w służbie Bogu, Narodowi i Ojczyźnie.

Szanowni Państwo!

Na zakończenie pragnę jeszcze przytoczyć dwie wypowiedzi.

  • 20 stycznia 1946 roku Ośrodek Brygadowych Kompanii Wartowniczych w Marsfeld wizytował biskup polowy Wojsk Polskich, generał Józef Gawlina. Na zakończenie wizytacji ksiądz biskup powiedział: "Doskonale Was rozumiem i ubolewam nad tym, że nie było zrozumienia istotnych rzeczy wśród czynników kierowniczych polskich w Kraju i za granicą. Będziemy musieli pozostać poza granicami Kraju, aby świadczyć o tym, że nie zgadzamy się z obecnym stanem zaistniałym w Polsce przez narzuconą przemocą niewolą".

  • W jesieni 1945 r. Brygadę odwiedził Melchior Wańkowicz, który na zakończenie swojej pisemnej relacji z tych odwiedzin napisał: "Ale - może właśnie oni jedni mają wyraźny, jasno wytknięty cel...?".

Wszystkim tu zebranym serdecznie dziękuję.

Bohdan Szucki