Piękna, słoneczna pogoda, charakterystyczna dla złotej polskiej jesieni, towarzyszyła uczestnikom III edycji Rajdu Pieszego Szlakiem Narodowych Sił Zbrojnych po Warszawie, który odbył się w sobotę 16 października 2010 r.

Tegoroczna odsłona imprezy miała wymiar szczególny, ponieważ stanowiła część obchodów XX rocznicy powstania Związku Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych. Należy podkreślić, że przedsięwzięcie przebiegało pod patronatem i przy wsparciu ze strony Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Jak w przypadku poprzednich edycji w rolę przewodnika po miejscach związanych z historią narodowego podziemia zbrojnego okresu II wojny światowej wcielił się Sekretarz Związku Żołnierzy NSZ Przemysław Czyżewski. W kwestiach merytorycznych, diagnostycznych i sprzętowych pomocą służyli także obecni na rajdzie członkowie Grupy Rekonstrukcji Historycznych NSZ, przede wszystkim historyk Michał Gruszczyński.

 

Na „starcie” imprezy, czyli na rogu ulic Marszałkowskiej i Świętokrzyskiej, przy wejściu do stacji metra „Świętokrzyska”, zgromadziło się około 20 osób zainteresowanych dziejami narodowej konspiracji w Warszawie. Rajd rozpoczął się o godz. 10.00, kiedy to uczestnicy przemieścili się pod budynek na ul. Czackiego, gdzie w czasie Powstania Warszawskiego stacjonował na kwaterach pułk „Sikora” im. gen. Władysława Sikorskiego NSZ. Na przykład dowództwo oddziału oraz kuchnia znajdowały się w Domu Technika pod numerem 3/5, natomiast punkt opatrunkowy pod numerem 11/13. Grupy żołnierzy pułku „Sikora” między innymi brały udział w walkach o Pocztę Główną, budynki Komendy Policji i Ministerstwa Spraw Wewnętrznych przy ul. Świętokrzyskiej, gmach PAST-y na ul. Zielnej oraz Arbeitsamt przy Pl. Małachowskiego

 

Z ul. Czackiego uczestnicy rajdu przeszli na ul. Bielańską, gdzie w sierpniu 1944 r. w gmachu Banku Polskiego znajdowała się reduta powstańcza. Ruiny budynku bankowego stały się symbolem obrony Starego Miasta, w których wspólnie walczyli ramię w ramię żołnierze Armii Krajowej oraz Narodowych Sił Zbrojnych. Spośród członków drugiej z wymienionych organizacji był to jeden z plutonów Brygady Dyspozycyjnej Zmotoryzowanej, którą dowodził ppłk Zygmunt Reliszko „Bolesław Kołodziejski”.

 

Następnym miejscem na „warszawskim szlaku NSZ” była ulica Długa, której historia jest szczególnie związaną z losami narodowych konspiratorów w czasie II Wojny Światowej. Wpierw uczestnicy rajdu przystanęli pod domem oznaczonym numerem 44/46, gdzie znajdowała się tajna drukarnia prasy podziemnej NSZ. Niestety 6 lutego 1943 r. została ona wykryta, a w walce z żandarmerią niemiecką poległo 9 żołnierzy, m. in. Włodzimierz Chojnacki „Koza” i Ludwik Moczarski „Ludwik”. Ponadto w ramach represji nazistowscy oprawcy rozstrzelali 70 mężczyzn, w tym wszystkich aresztowanych mieszkańców domu przy ul. Długiej 44/46.

 

Potem zebrani przemieścili się w okolice Pl. Krasińskich, gdzie w budynkach przy ul. Długiej znajdowały się w czasie powstania warszawskiego kwatery Brygady Dyspozycyjnej Zmotoryzowanej. Sztab zgrupowania mieścił się w budynku przy ul. Długiej 9, a poszczególne jej części walczyły w sierpniu 1944 r. na Starym Mieście w ramach różnych oddziałów AK. Po upadku „Starówki” wraz z początkiem września 1944 r. żołnierze brygady przeszli kanałami do Śródmieścia, gdzie jednostka zmieniła nazwę na Grupa „Koło”. Wywodzący się z jej szeregów słynny batalion Legii Akademickiej walczył między innymi przy ulicach Wareckiej, Górskiego, Widok i Brackiej.

 

Z ul. Długiej grupa miłośników historii NSZ przemaszerowała w pobliże Rynku Starego Miasta, gdzie w piwnicy kamieniczki Fukiera przy ul. Piwnej 44 mieściła się od czerwca 1943 r. do końca sierpnia 1944 r., czyli do upadku Starego Miasta podczas powstańczych walk, tajna drukarnia działaczy SN „Wielka Polska” o nazwie Narodowe Zakłady Wydawnicze.Spod prasy tej grupy wychodził tygodnik „Wielka Polska” oraz czasopismo episkopatu „Lux Mundi”. Środowisko drukarzy ze Starego Miasta wypuściło również broszurę Jana Lilpopa (ps. Andrzej Rawicz) „O co walczą Narodowe Siły Zbrojne?”.

 

Ze Starego Miasta uczestnicy rajdu przeszli na Powiśle na ulicę Lipową, gdzie kiedyś znajdował się Kościół Salezjanów pod wezwaniem Św. Rodziny, który uległ zniszczeniu w trakcie Powstania Warszawskiego. W czasie okupacji 23 grudnia 1943 r. w świątyni tej został poświęcony Sztandar Szkoły Podchorążych Piechoty NSZ. Konspiracyjna warszawska podchorążówka związana z narodowym podziemiem zbrojnym powstała 7 marca 1941 r. W późniejszym czasie została przekształcona w Centrum Wyszkolenia dla Szkoły Podchorążych Piechoty, a na jej czele stał ppłk Stefan Tomków „Woliński”, „Flis”, „Tur”. Jednym z bardziej znanych absolwentów placówki był Tadeusz Siemiątkowski „Mazur”, dowódca Komórki Likwidacyjnej przy Komendzie Głównej ZJ i NSZ.

 

Następnym „przystankiem” na szlaku był rejon warszawskich filtrów oraz ulice Filtrowa i Kromera, gdzie mówiąc o pięknej legendzie i historii narodowego podziemia zbrojnego okresu II wojny światowej można by rzec: „to w tym miejscu wszystko się zaczęło”. W jednym z domów przy ul. Filtrowej powstał bowiem Związek Jaszczurczy, natomiast w budynku przy ul. Kromera mieszkał do 1942 r. założyciel i pierwszy komendant organizacji, późniejszy zastępca dowódcy Brygady Świętokrzyskiej NSZ ppłk inż. Władysław „Jaxa” Marcinkowski.

 

Na „mecie” rajdu, która przypadła na dziedziniec Domu Kolejowego przy ul. Chmielnej, gdzie w czasie powstania warszawskiego znajdowały się dowództwo i kwatery Kompanii NSZ „Warszawianka”, na uczestników czekały dodatkowe atrakcje. Przede wszystkim było to spotkanie z obecnymi na miejscu żołnierzami NSZ: Wiktorem Natansonem, Zbigniewem Kuciewiczem i Jerzym Nachtmanem. Obok możliwości wysłuchania powstańczych wspomnień i zadania pytań bohaterom walk o niepodległość naszej ojczyzny, zgromadzeni mogli także poznać część wyposażenia używanego przez polskich konspiratorów, powstańców i partyzantów. Wśród różnych elementów umundurowania i oporządzenia z okresu II wojny światowej, „wrześniowego” polskiego czy „zdobycznego” niemieckiego, można było obejrzeć również atrapy używanej wówczas broni, np. angielskie steny oraz Browningi. Około godziny 16.00 na zakończenie III edycji Rajdu Szlakiem Narodowych Sił Zbrojnych uczestnicy oraz kombatanci zrobili sobie razem pamiątkowe zdjęcie.

 

Mimo formalnego zakończenia imprezy nie był to jednak koniec atrakcji dla osób zainteresowanych historią narodowego podziemia zbrojnego. Na uczestników rajdu czekał bowiem jeszcze wykład pt. „Działalność Związku Jaszczurczego i Narodowych Sił Zbrojnych na terenie Warszawy w latach 1939-1944”, który miał wygłosić Sebastian Bojemski, historyk i autor książki pt. „Narodowe Siły Zbrojne w Powstaniu Warszawskim (1 VIII – 2 X 1944)”. Spotkanie rozpoczęło się o godz. 17.00 w Klubie „Nowogrodzka 44” i trwało około półtorej godziny. Po wykładzie każdy ze słuchaczy miał możliwość zadać pytanie prelegentowi i wziąć udział w dyskusji o historii NSZ. Całość zakończyła się około godziny 19.00, kiedy to zebrani ze sporym, całodziennym „bagażem” wiedzy i wrażeń rozeszli się do domów.

 

Rajd Szlakiem Narodowych Sił Zbrojnych po Warszawie była to bardzo ciekawa i niezapomniana lekcja historii na świeżym powietrzu. Uczestnicy poznali wiele miejsc w stolicy związanych z losami narodowej konspiracji okresu II wojny światowej. Organizatorzy, co trzeba podkreślić, byli świetnie przygotowani merytorycznie, a wiadomości przytoczone w powyższej relacji stanowią jedynie niewielki procent z informacji, którymi w trakcie rajdu podzielili się ze słuchaczami Przemysław Czyżewski i Michał Gruszczyński. Fachowość przewodników, interesująca trasa zwiedzania, sympatyczna atmosfera panującą na rajdzie oraz atrakcje przygotowane przez organizatorów to główne czynniki, które przyczyniły się do tego, że impreza zebrała wysokie oceny i bardzo pozytywne opinie ze strony uczestników.

 

Więcej informacji o działalności NSZ w Warszawie oraz o tajnych drukarniach związanych z podziemiem narodowym można znaleźć w książkach:

- Sebastian Bojemski, „Narodowe Siły Zbrojne w Powstaniu Warszawskim (1 VIII – 2 X 1944)”, Warszawa 2009;

- Wojciech Jerzy Muszyński, „W walce o Wielką Polskę. Propaganda zaplecza politycznego Narodowych Sił Zbrojnych (1939-1945)”, Warszawa 2000.